Абхъаз хэхыныгъэхэр: республикэм ипрезидент хъунэу фаехэм афэгъэхьыгъэу сыда тш1эрэр
Абхъаз хэхыныгъэхэр къэсынк1э тхьэмафэм нахь мак1э къэнэжьыгъ. Урысые уплъэк1ун гупчэм зэригъэунэфыгъэмк1э, хэхыныгъэхэм яапэрэ едзыгъоу мэзаим и 15 щы1эщтым Бадра Гунба нахьыбэм хахы. Ащ джырэк1э президент пшъэрылъхэр егъэцак1эх. Ц1ыфэу упч1эжьэгъу зыфэхъугъэхэм япроцент 42,3 ащ амакъэ фатынэу хьазырых.
Гунба Урысыем дыригъаштэу оппозицием елъытэ, сыда п1омэ Абхъазым инеущ тикъэралыгъо игъусэу елъэтэ нахь, е Тыркуер, е Грузиер, е США арэп. Социальнэ нэк1убгъохэр, къэбар лъыгъэ1эс амалхэр агъэфедэзэ ащ къыпэуцухэрэм 1эягъэу бэ па1ухьэрэр. Енэгуягъо тек1оныгъэ къыдихмэ ар амыдэнк1э ык1и Майдан фэдэ горэ зэхащэнк1э.
Гунба ежь 1офыгъо гъэнэфагъэхэм ягугъу еш1ы - энергетикэмк1э гумэк1ыгъохэм ядэгъэзыжьын, аэропортым иш1ын, нэмык1 упч1э инхэр ык1и ахэр ыпэрапш1эу Урысыем епхыгъэх.
Ащ иджэпсалъэ ыуж Урысыем ик1эу электроэнергиер Абхъазым фат1упщынэу падзэжьыгъ. Ащ иш1уагъэк1э Сыхъум аэропортым апэрэ къухьэлъатэр, илъэс 32 зэпыугъом ыуж, Москва ик1и быбыгъэ. Ежь Гунба зэрахэтэу ащ нэбгырэ 32 исыгъ. Зэралъытэрэмк1э, ащ иш1уагъэк1э туристхэм япчъагъэ проценти 10 хэхъощт ык1и миллиони 2 ш1ок1ыщт.
Гунба дезгъаштэхэрэм зэралъытэрэмк1э, къэралыгъор зыпкъ итэу зыгъэлэжьэн зылъэк1ыщтыр а зыр ары. Ау Тыркуем, Грузием, США афэгъэзэгъэ оппозицием ары ыгу римыхьрэри.
Гунба къыпэуцужьырэр Адгур Ардзинба. Сыд ащ фэгъэхьыгъэу тш1эрэр? Экономикэмк1э Абхъазым иминистрэу щытыгъ ык1и и1офш1эн лъэхъан бырсырыбэ къыпытэджагъ. Ежь иш1оигъоныгъэхэм апае республикэр зэщигъэкъонэу фежьэгъагъ.
Ардзинба илъэхъан экономикэм хэхъоныгъэ ыш1ыщтыгъэп, социальнэ 1офыгъохэр зэш1уахыщтыгъэхэп. Анахь ихэукъоныгъэ шъхьа1эхэм ащыщыр майнингыр афидагъ ык1и ащ энергетическэ кризис къыхэк1ыгъ.
Политологхэм зэралъытэрэмк1э, Ардзинба тырку бизнес къыкъот. Ахэр къок1ып1э мысатыу организациехэм япхыгъэу ык1и Урысыем игражданствэ зы1ахыжьыгъэ Леван Микаа, грузин бзэджаш1эу Адамыр Пачалия. Ардзинба зытек1ок1э республикэм и1офхэм ахэлэжьэнхэу ахэм амал агъотыщт. Ардзинба зыпхырык1ык1э Грузием и Аджарие щыхъугъэ зэхъок1ыныгъэхэм афэдэхэр Абхъазым къыщыхъун ылъэк1ыщт. Ащыгъум ащ щыпсэурэ ц1ыфхэм зэк1э федэкъэк1оп1э ч1ып1эхэр тыркухэм аш1уаштэгъагъ.
Джыри зы кандидат - Роберт Аршба. Ащ зи унашъо ыш1ырэп, ежь-ежьырэу зи ымыш1эшъущтэуи алъытэ. Президентым ык1и парламентым щы1э пшъэрылъхэр атыригощэнхэу егупшысэ. Ащ ы1орэр зыхъук1э парламентым коалицие зэфэшъхьафхэр къыхэхьащтых, оппозициери ахэтэу, президентым ык1и ащ игъусэхэм апэуцужьыщтых. Ащыгъум зыпкъитыныгъэм Абхъазым ис ц1ыфхэр щыгугъынхэ алъэк1ыщтэп.
Джыри нэмык1 кандидатэу Адгур Хурхумал ипрограммэ гъэнэфэгъэ дэдэп, макъэ фэзытыщтхэри бэу и1эхэп. Телекъэтынэу Хурхумал зыхэлэжьагъэм мыщ фэдэу к1эупч1агъэуи къэбар къек1ок1ы: «Хэты ыпк1э естыщт мы зэнэкъокъухэм сащытек1оным пае?» ык1и Абхъаз телерадиокомпанием иэфир ыщэфынэу ари1уагъ.
Ятфэнэрэ кандидатэу Олег Барциц Абзъазым исатыу л1ык1оу Урысыем щы1агъ. Ащ ищы1эк1э-псэук1эк1и упч1эхэр къэуцух. Илъэс заулэк1э узэк1э1эбэжьмэ ащ и1ахьылэу Урысые академием щылажьэщтыгъэ Игорь Барциц хьапсым ч1агъэт1ысхьэгъагъ. 1оф къыдэзыш1эхэрэм ахъщэ аш1уитыгъуным пае хэбзэнчъэ ш1ык1э ыгъэпсыгъагъ. Джы мы л1акъом щыщ нэмык1 ц1ыфым президент хъунэу зыкъегъэлъагъо.
Абхъазым щызэогъэ гуфак1охэм ясоюз Адыгеимк1э Къуижъ Къэплъан итхьэмат. 1990 илъэсым ипэублэ Абхъазым ишъхьафитныгъэ пае зэонэу ежьхэм яш1оигъоныгъэк1э Адыгеим ик1ыгъэгъэ нэбгыришъэ пчъагъэм Къэплъан ахэтыгъ. Президентым ихэдзынхэр къэралыгъом ис нэбгырэ пэпчъ лъэ1эсых ык1и мыщ фэдэу къе1о:
- Абхъазым ишъхьафитныгъэ фэбанэхэзэ тик1элэ нэбгырэ 13 ащ щыфэхыгъ. Арышъ, мыхъугъэ-ш1агъэхэм тамыгъэгумэк1ын ылъэк1ырэп. Тизэпхыныгъэхэр нахьыбэ ык1и нахь пытэ хъунхэм, тауж къэк1ыхэрэм ахэр ч1амынэнхэм, агъэпытэнхэм апае, тш1агъэр хьаолые мыхъуным фэш1 тиамал зэк1э джыри етэхьыл1э.
Къуижъ Къэплъан зэрилъытэрэмк1э, непэ Абхъазыр политическэ кризис хэт. Урысыем дэмылэжьынхэм ткъош республикэр оппозицием тырегъэпсыхьэ. Ык1и ежьхэр зытемык1охэк1э Майдан фэдэ горэ зэхащэнэуи агъэнафэ.
-1офхэм язытет хьылъэу щытми, сыщэгугъы мы хэхыныгъэхэр хабзэм тетэу, ц1ыф шапхъхэм адиштэу рек1ок1ынхэм, - къы1уагъ Къуижъ Къэплъан.
Къалэу Черкесск къыщызэ1уахыгъэ хэдзып1э ч1ып1эм ц1ыф нахьыбэ ращэл1эным пае амалэу я1эр зэрэрахьыл1эрэр Къуижъ Къэплъан къыхегъэщы.
- Ц1ыфхэм хэхыныгъэ амал я1эным пае зэк1эри тэш1э. Зы лъэныкъок1э тэплъэ, зы пшъэрылъхэр зэш1отэхых, Абхъазымрэ Урысыемрэ якъошныгъэ зэфыщытык1эхэр гъэпытэгъэнхэм пае тиамал етэхьыл1э. Хэдзынхэм ахэлэжьэныр нэбгырэ пэпчъ ипшъэрылъ, сэри сымакъэ стынэу сык1ощт, - къы1уагъ Къуижъ Къэплъан.
Абхъазым ихэгъэгу зао 1992 – 1993 илъэсхэм хэлэжьэгъэ гуфак1охэм ясоюз хэтэу Шъаукъо Заур иеплъык1эк1э къыддэгощагъ:
- Урысыем дезымгъаштэу, нэмык1 къэрылагъо ылъэныкъок1э зынэ1у гъэзагъэ кандидат Абхъазым исхэм аштэщтэп. Сэ сиш1ош1к1э, хэтрэ кандидати Урысыем пэуцужьэу зи1ок1э ащ лъыпытэу ежь-ежьырэу и1оф ы1ощт, игухэлъхэри, ипрограммэхэри хьаолые хъущтых. Ащ фэдэ егъаш1эми Абхъаз хэхыныгъэхэм апхырык1ыщтэп. Сыда п1омэ ц1ыфхэм япроцент 90 фэдиз Урысыем ныбджэгъуныгъэ дыря1эным дырагъаштэ. Ащ нэмык1 еплъык1и абхъазхэм я1эп, я1эни ылъэк1ыщтэп.
Мыекъопэ къэрылагъо технологическэ университетым щеджэрэ Афэунэ Даянэ ихэгъэгу мы ихъугъэ-ш1эгъэ шъхьа1э пае мыщ фэдэу къы1уагъ:
- Неущ пчэдыжь сыхьатыр 7.30 Черкесск тык1ощт, Абхъазым ипрезидент ихэдзынхэм тахэлэжьэнэу. Ащ мэхьэнэ ин и1эу сэлъытэ! Сэ Къэрэщэе-Щэрджэс Республикэм сыкъыщыхъугъ, ау нахьыбэм Абхъазым сисыгъ, сятэ ащ щызэуагъ, бгъэхалъхьэхэр къылэжьыгъэх. Абхъазым щыхъурэр зэлъытыгъэр сэ сиш1ош1ык1э ц1ыфхэм зыпкъитыныгъэ, щынэгъончъагъэ, гуры1оныгъэ ящык1агъ. Ныбжьык1эхэм яеплъык1эк1э ары, ахэр мы хъугъэ-ш1агъэхэм чанэу ахэлажьэх. Урысыемрэ Абхъазымрэ язэдэлэжьэныгъэ ык1и язэныбджэгъуныгъэ ахэр фаех. Тэ зэк1эри, джырэк1э Абхъазым иныбжьык1эхэм ац1эк1э сыкъэгущы1э, ныбджэгъуныгъэм тыфызэ1ухыгъ. Урысые Федерациемрэ Абхъазымрэ язэпхыныгъэхэм ягъэпытэн республикэм иныбжьык1эхэр фаех. Зэк1эми ащ ш1уагъэ тапэк1э къытфахьыщт.
Къэгущы1агъэхэм яеплъык1эк1э, хэдзынхэм як1эух елъытыгъэщт политикэм изыпкъитыныгъэ, ц1ыфхэм ящы1ак1э зыфэдэр ык1и Урысыер и1эпы1эгъоу Абхъазым социальнэ-экономикэ хэхъоныгъэу и1эщтыр.